ARTIKEL SUNDA

BASA, KASENIAN,

JEUNG KAHIRUPAN SUNDA

 Ku ayana kamekaran téknologi internét nu  ngarambah nepi ka tepis wiring, tétéla mawa pangaruh nu kalintang hadé kana kahirupan basa Sunda. Sanajan téknologi datangna ti deungeun, tapi lain hartina mareuman basa Sunda. Perkara ieu bisa diimeutan dina sawatara jejaring sosial, saperti facebook. Réa diantarana anu tara asa-asa deui ngawangkong téh ku basa Sunda tur bisa kabaca ku balaréa. Malah aya rasa kareueus kana basa Sunda, mangsa bisa ngawangkong ngagunakeun basa indung. Lebah dieu, bisa dicindekeun yén naon rupa anu jolna ti deungeun téh henteu salawasna goréng, malah nu hadé ogé kacida réana. Kilang kitu, kalintang gumantung kana kumaha carana urang ngamangpaatkeunana pikeun kahadéan.

Poé basa indung anu dipiéling saban 21 Fébuari tangtu bakal leuwih haneuteun ku ayana natrat yén basa indung téh hirup kénéh, dina harti masih diparaké ku masarakat dina wangkongan sapopoé. Lain baé basa Sunda, da kaasup basa indung sélér séjénna ogé jadi leuwih hirup ku ayana kamekaran téknologi. Lebah dieu seukeutna sawangan UNESCO téh, anu antukna netepkeun 21 Fébuari minangka Poé Basa Indung Internasional.

Héabna sumanget pikeun ngamumulé basa Sunda ogé bisa karasa ti kalangan rumaja. Contona, dina Féstival Drama Basa Sunda (FDBS) Pelajar anu diayakeun ku Téater Sunda Kiwari, pesertana bisa ngajaul ngaleuwihan targét panitia. Sabada pendaptaran FDBS Pelajar ditutup, kacatet 49 grup téater rumaja nu miluan dina éta féstival. Lain baé patandang ti Jawa Barat, da aya ogé peserta anu jolna ti Banten. Basa Sunda henteu bisa dipisahkeun ku wilayah administratip. Komo deui Banten mah kapan sidik Sunda pisan.

Sajabana ti FDBS Pelajar anu digelar ti tanggal 7 nepi ka 27 Fébuari, di Gedong Kasenian Rumentangsiang ogé maneuh dipidangkeun rupaning kasenian Sunda, kayaning tari tradisonal, sandiwara Sunda, longsér, jeung sajabana. Beuki pikabungaheun basa nengetan personilna leuwih réa  didominasi ku kaum rumaja. Sandiwara Sunda mimiti neut-neutan deui, dipidangkeun sacara maneuh di Rumentangsiang. Grup Sri Murni jeung Ringkang Gumiwang kaasup dua grup sandiwara nu mindeng ngagelarkeun pintonan di Rumentangsiang.

Ku leuwih hirupna basa Sunda, boh di dunya maya atawa dina kahirupan sapopoé, dipiharep mawa pangaruh hadé pikeun masarakat. Budaya Sunda tetep bisa kajaga pikeun ngawangun kahirupan nu silih asah, silih asih, tur silih asuh. Réréongan dina kahadéan, wanoh jeung baraya katut tatangga, muga leuwih natrat deui. Urang Sunda bisa ngigelan kamekaran jaman, bari henteu kudu ngaleungitkeun idéntitasna salaku urang Sunda. Pon kitu deui, taya salahna mikaresep kasenian deungeun kalayan henteu kudu mopohokeun kasenian banda urang.

Dina mangsa globalisasi kiwari, taya deui pilihan iwal ti kudu wani aub tarung dina persaingan. Urang Sunda kudu siap tandang makalangan sangkan henteu jadi galandangan di lembur sorangan. Pangpangna mah nurutkeun data statistik, di lembur sorangan ogé tétéla urang Sunda méh kaléléd ku para pendatang. Widang ékonomi, pulitik, katut kasenian, ulah nepi ka kajadian jati kasilih ku junti. Urang Sunda kudu bisa hirup kalayan walagri di lemah cai Sunda. Ironis kabina-bina mangsa nyaksian urang Sunda nu teu kabagéan pacabakan tur teu mampuh mibanda pangiuhan. Di sisi séjén, réa nu hirupna medah-meduh, malah ngarasa bingung kudu kumaha méakeun raja kaya.

Dina kaayaan sarupa kitu, naha kamana atuh palsapah “silih asih” téh jeung sasama téh? Naha urang bet téga ngantepkeun baraya nu katalangsara di sarakan sorangan? Ku kituna, lain baé ngamumulé basana jeung kasenianna, tapi nu leuwih utama mah miara ajén inajén jeung saripati kalinuhungan budayana pikeun dipraktékeun dina kahirupan sapopoé.

Lamun “silih asah, silih asih, jeung silih asuh” geus bisa diterapkeun dina kahirupan sapopoé, tangtu beuki éndah Sunda téh. Éndah alamna, éndah kahirupanana. Hirup basana, hirup kasenianna, tur hirup budayana. Apan harti “Sunda” téh éndah. Rék ditarjamahkeun kana basa naon ogé, “Sunda” mah salawasna éndah tur reumbeuy kahadéan.

ALUS SANGKA, GORÉNG SANGKA, JEUNG GAGABAH

Kélanan, Ahman Sya téh Ketua Tim Independen Organisasi Kasundaan (TIOK) anu méménta jatah, aéh punten, anu masihan masukan ngaran tokoh-tokoh urang Sunda anu disawang pipanteseun jadi mentri.  Téknisna, TIOK ngabentuk tim lima pikeun ngajaring ngaran tokoh-tokoh téa. Tim lima téh diwengku ku Ahman Sya, Dede Mariana, H. Sunaryo Kartadinata, Hj. Nenden Sri Lengkanawati, jeung H. Agung Sutisno. S.E.

Dina béréndélan ngaran tokoh-tokoh beunang tim lima téa, diantarana aya kacatet ngaran Ahman Sya. Jadi, Ahman Sya milih dirina sorangan ku soranganna, anu ceuk barudak ayeuna mah “jeruk makan jeruk”. Ana kitu mah rék kumaha independenna? Tapi, moal pipilueun masalah internal TIOK kétang. Anu ngajurung ieu tulisan taya lian ku ayana Ahman Sya masualkeun PPSS (Paguyuban Panglawungan Sastra Sunda) dina Manglé No. 2233. Kilang kitu, sanajan kuring salahsahiji pangurus PPSS, tapi henteu otomatis ieu tulisan téh jadi pernyataan resmi PPSS. Teu béda jeung tokoh PPP Lukman Hakiem Saifuddin anu jadi jurkam JK-Wiranto dina Pemilu Presiden kamari, apan henteu otomatis PPP ngarojong JK-Wiranto. Malah geus karuhan PPP ngayakeun koalisi jeung Partai Demokrat.

Pon kitu deui perkara Asep Ruhimat, anu kapeto jadi salahsahiji tokoh PPSS, tangtu baé henteu otomatis ngawakilan organisasi PPSS, kajaba lamun miangna bener-bener ladang tina kasapukan sakumna pangurus PPSS. Bisa jadi Asep Ruhimat mah mémang ngarojong déklarasi TIOK. Tapi, pangrojong sacara pribadi. PPSS mémang lain Etty RS wungkul, tapi apan Etty RS téh pupuhuna PPSS, anu mibanda wewenang pikeun nangtukeun kawijakan, ladang tina musawarah jeung réngréngan pangurus katut anggota. Tapi da geus kasawang, moal aya pangurus atawa anggota PPSS anu mikeun upama PPSS ilubiung dina milihan pimentrieun, kajaba lamun calonna Godi Suwarna meureun. Duka ari pribadi-pribadina mah, da PPSS henteu nyengker pangurus jeung anggotana, sacara pribadi, icikibung dina pulitik, kaasup pipilueun milihan pimentrieun. Nu penting mah henteu ngaasmanakeun PPSS. Ku kituna, sikep Asep Ruhimat, mun téa mah enya milu ngarojong TIOK, tangtu baé moal aya nu nyalahkeun da puguh éta mah hakna ieuh.

Upama Etty RS nyebutkeun asa ditulis tonggong, tangtu baé kalintang wajar, da puguh henteu apal duduk-perkarana. Henteu apal duduk-perkara kalintang bédana jeung ngamanipulasi fakta. Sacara logika, rék ngamanipulasi fakta naon, da puguh tacan terang pasualanna. Etty RS kakara terangeun duduk-perkarana sabada nanyakeun ka Asép Ruhimat, tur katerangan ti Asép Ruhimat téh nyaéta sakumaha anu dilaporkeun dina Manglé No. 2232.

Dina lampiran daftar hadir anu dimuat dina Manglé, mémang aya ngaran Asep Ruhimat (PPSS), Nomor HP Asep Ruhimat (Sanés nomor telepon PPSS), jeung tanda tangan Asép Ruhimat. Ceuk Ahman Sya, dina tulisanna, TIOK alus sangka ka Asép Ruhimat tur nganggap wawakil PPSS. Masih ceuk Ahman Sya dina alinéa anu sarua, TIOK henteu gagabah nyebutkeun saha baé nu milu rumojong. Lebah dieu aya pamadegan anu kontradiktip, nyaéta antara alus sangka jeung henteu gagabah. Sabab, aya kalana anu ujug-ujug ngaheulakeun alus sangka téh sok gagabah. Contona, kajadian ngabeledugna  bom di JW Marriott jeung Ritz Carlton 17 Juli kaliwat, apan éta téh salahsahijina akibat tina patugas kaamanan anu alus sangka ka teroris. Ceuk téroris, anu dibawana téh laptop. Patugas kaamanan percaya wé, da alus sangka téa. Leuwih-leuwih ti gagabah apanan akibatna.

 Alus sangka (husnudzon) mémang sipat anu hadé. Tapi porsina kudu diluyukeun, sok komo deui ngalibetkeun organisasi anu anggotana kaitung loba. Lamun TIOK henteu gagabah, pantesna Asép Ruhimat téh ditalék kalayan daria, bener atawa henteuna ngawakilan PPSS atawa saukur asmana pribadi. Lamun ngawakilan organisasi PPSS, perlu dipénta surat resmi ti PPSS, katut pernyataan resmi pangrojong PPSS kana hanca gawé TIOK. Ku cara nalék sacara taliti tur henteu gagabah, dijamin moal nimbulkeun kesan TIOK goréng sangka (suudzon). Ari saukur nyantumkeun ngaran jeung asal organisasi mah nya taya bédana jeung Lukman Hakiem Saifuddin, tokoh PPP anu jadi jurkam JK-Wiranto téa.

Dina alinéa 11, Ahman Sya ngedalkeun katugenah duméh aya kekecapan “mementa jatah menteri”, sabada maca koméntar Susi jeung Ganjar (Manglé 2232). Saterusna, Ahman Sya nulis: “Ah, meureun éta mah omongan Susi jeung Ganjar wé, atawa kalimah anu jolna ti wartawan Manglé, anu teu nyaho persis kana duduk perkara saenyana. Ulah diparuas-parieus (diplintir) atuh, sabab bisa nimbulkeun salah harti….”

Lebah dieu écés pisan Ahman Sya geus goréng sangka, pangpangna ka wartawan Manglé. Kesanna wartawan Manglé téh boloho, teu nyaho nanaon, kalayan nempatkeun dirina minangka jalmi anu pangterangna dina urusan kekecapan basa Sunda, tug nepi ka mamatahan tatacara ngoméntaran. Pikeun kuring, dina urusan basa Sunda mah leuwih percaya ka wartawan Manglé batan ka Ahman Sya. Sabab, saméméhna tacan kungsi maca tulisan basa Sunda beunang Ahman Sya.

Kuring moal ngadebat kalimah “Méménta Jatah Menteri”, da kuring ogé teu terang saha nu ngamimitianna tur moal suudzon ka sasaha. Kuring ukur rék ngasongkeun babandingan, nyaéta dina HU Galamedia (20/06), aya warta ngeunaan TIOK anu judulna “Orang Sunda Harus Masuk Kabinét”. Kecap “harus” lamun disundakeun jadi “kudu”. Ari “kudu” téh nyaéta teu meunang henteu. Dina kecap “kudu” ngandung paksaan. Bisa jadi, éta judul téh lain petikan tina caritaan Ahman Sya, tapi mangrupa hasil tafsir wartawan Galamédia. Kalimah “Urang Sunda Kudu Asup Kabinét” jeung kalimah “Méménta Jatah Menteri” mémang henteu sarua, tapi lamun disambungkeun bisa nyambung pisan.

SEUHAH LATA-LATA

LAMUN diibaratkeun kana rarasaan mah, kahirupan jaman kiwari téh keur meujeuhna lada kabina-bina, anu  dina dongéng sasatoan mah disebutna téh seuhah lata-lata! Dina widang kabudayaan, ékonomi, pulitik, hukum, jeung sajabana éstuning teu weléh harénghéng tur matak jangar ngabandunganana. Krisis idola geus nembrak kanyataanana. Masarakat leuwih resep ka pamaén sépakbola batan ka para pamingpin nagara. Lantaran, kiwari geus ngurangan kapercayaan téh ku ayana pamaréntah katut wakil rahayat tacan nedunan jangji-jangjina anu kalintang araruduh dina jaman kampanye.

Kaayaan pamaréntahan téh asa leuwih deukeut kana bobodoran. Contona ngistrénan kepala daérah di LP. Sidik matak ditahan ogé ku lantaran jadi tersangka korupsi, tapi keukeuh diistrénan. Jadina matak pikaseurian basa manéhna ngucapkeun jagnji jeung sumpah jabatan, anu jelas-jelas ti saméméhna ogé geus dirempak. Rék kumaha rayat percaya ka pamaréntah nu siga kitu? Wakil rayat ogé katingalina taya ketak nanaon, lantaran studi banding ngeunaan étika ogé kapan kalah ka Yunani. Padahal lamun hayang neuleuman étika linuhung, wakil-wakil rayat téh asa leuwih hadé studi banding ka wewengkon nu mibanda ajén-inajén budaya linuhunng. Dianataran neuleuman kaarifan lokal, ajén budaya lemah cai nu kacida linuhung, diajénan ku masarakat dunya, sarta awahing ku resep mah apan aya anu diiwat tur disaluyukeun jeung budaya nagarana. Ari nu gogana, kalah apruk-aprukan ka Yunani, anu teu hir teu walahir, tur moal nyambung jeung kapribadian bangsa Indonésia.

Bobodoran séjénna nu keur meujeuhna ditaranggap téh contona kasus Gayus Tambunan, nu teu weléh jadi bahan catur. Ongkoh dibérok, tapi bisa ulin ka Bali jeung luar nagri. Cacak anu teu dibérok ogé apan sakitu héséna hayang ngahajakeun ulin ka Bali, komo ka luar nagri. Éta téh kakara Gayus, anu jabatanna ogé teu sabaraha luhur. Komo atuh pajabat saluhureunana, tangtu baé ngahunang-ngahening téh tangtuna lain akon-akon. Hanjakal nu nanjeurkeun hukum téh henteu kumawani ngabongkar kelas kakapna mah, sangkilang geus sakitu écésna katerangan ti Gayus. Kétang, ngurus Gayus ogé sakitu ketar-ketirna, rupaning aturan diburak-barik ku Gayus. Seuhah lata-lata pokona mah.

Keur meujeuhna seuhah lata-lata, ana térékél téh rega céngék ngajaul. Réa jalma nu geus teu kabeuli céngék. Atuh anu maksakeun meuli ogé ukur tamba henteu wé keur nambahan samara. Kadaharan nu lada geus kaitung langka, anu antukna hayang seuhah lata-lata téh merelukeun waragad nu mahal. Teu sagawayah jalma bisa seuhah lata-lata, kajaba sakadang monyét anu malingan céngék di kebon Pa Tani. Ku ayana Sakadang Monyét gogorowokan “Seuhah Lata-lata”, antukna katohyan ku Pa Tani. Nu boga dosana kabur. Ari nu kacerekna Sakadang Kuya, anu teu bisaeun lumpat tarik. Sakadang Kuya rék dipeuncit ku Pa Tani, tapi saméméhna dikurungan heula. Sabot keur dikurungan, Sakadang Monyét ngalongok. Ti dinya Sakadang Kuya meunang akal keur ngabales kaculasan Sakadang Monyét. Ceuk Sakadang Kuya, manéhna rék dikawinkeun ka anakna Pa Tani nu kalintang geulis. Puguh baé Sakadang Monyét kabitaeun. Sakadang Monyét ngolo sangkan anu dikurungan téh dihilian baé ku manéhna. Sakadang Kuya satuju, kalayan saratna ménta digandong tur dialungkeun ka leuwi. Atuh geus sapuk kitu mah, Sakadang Monyét teu kalékéd nedunan kahayang Sakadang Kuya, sarta anu dikurungan téh dihilian. Teu béda sigana jeung Kasiem anu ditukeuran ku Karni di pangbérokan jaman kiwari.

Isukna Pa Tani geus tatahar rék meuncit Sakadang Kuya. Atuh puguh Sakadang Monyét kacida ngaranjug. Ngabayangkeun rék dikawinkeun jeung anak Pa Tani, kalah dipangasahkeun bedog. Hiji-hijina jalan pikeun nyalametkeun diri nyaéta api-api paéh. Teu béda jeung para koruptor jaman kiwari, anu sok papaéhan, mangsa geus katohyan ngabangsat duit rayat.

Perelu dibebenah deui cara ngokolakeun nagara téh. Pangpangna dina pasulan étika. Piraku mani geus taya kapeundeul pisan ngabohongan rayat jeung ngagasak duit rayat téh. Mangsa duit pajeg digasak ku Gayus sabalad-balad, Dirjen Pajak masih kénéh taya kapeundeul masang iklan dina télévisi, nitah masarakat sangkan tumut mayar pajeg, kalayan ngagunakeun dialog nurutan Naga Bonar, “Apa kata dunia?” Padahal, dunya mah moal nyarita nanaon lamun masarakat geus teu bisa mayar pajeg ogé. Justru “apa kata dunia” téh lamun pamaréntah henteu bisa ngabongkar kasus Gayus tug nepi ka kacerek jeung tingkat gegedénna.

Enyaan, teu béda jeung dongéng Sakadang Monyét maling céngék di kebon Pa Tani. Nu seuhah Lata-lata sakadang Monyét, ari nu dicerekna Sakadang Kuya. Yu geura, urang mukaan deui dongéng-dongéng sasatoan nu asli gumelar di tatar Sunda. Tuluy bandingkeun jeung kahirupan jaman kiwari.***

 

MOKA PIKEUN DUTA WISATA

Hanjakal pribados teu tiasa hadir dina acara pamilihan Moka sa Jawa Barat nu diayakeun finalna teh ping 24 November 2008 di Sabuga ITB. Sanes teu hoyong, mung taya kasempetan we. Komo pisan pribados mah sanes budayawan, oge sanes anggota panitia deuih. Ngan saukur resep we kana acara-acara budaya sunda. Komo deui para pinilih Moka tingkat Jabar ieu mah, wartosna bade dijantenkeun para duta Wisata. 

Dina Tahun pengker, oge kantos aya pamilihan Moka pikeun tingkat Kota Bandung. Bewara nu kabaca dina koran Pikiran Rakyat waktos harita sarengsena pamilihan Mojang sareng Jajaka kota Bandung kalayan dijudulan “Moka Cantik dan Gagah, Tapi Tak Nyunda”. Salah sawios anu narik ka sim kuring teh eta cenah ku balepotannana cumarios dina basa Sunda na. Sedih oge.

Sakaterang pribados, maksad diayakeun pamilihan Moka teh taya sanes tujuan utamina mah kanggo ngamajengkeun budaya Sunda, kalebet bahasana. Pikeun barudak anom jaman kiwari mah cumarios dina basa Sunda teh asa beuki pikasediheun. Padahal, bahasa teh ngarupikeun jatidiri atanapi pondasi pameungkeut (binding faktor) pikeun urang Sunda.

Bawiraos kitu, alhamdulillah acara pamilihan Moka tingkat Jawa Barat teh parantos lekasan kalayan lumangsung aya dina kalancaran. Sanaos mung saukur ngaos dina koran PR sareng Galura, nya bangga oge kana ieu acara-acara pamilihan Moka teh. Angot saatosna uninga saha-sahana nu janten Dewan Yuri, nu di sesepuhan ku pak Eddy D. Iskandar nu teu bireuk deui kanggo urang Sunda mah. Mantenna disarengan ku para inohong Sunda sanesna nyeta Ibu Popong Otje Djundjunan, Frances B. Affandi, Bambang Aryana, sareng Ir. Chand Parwez Servia. 

Nu janten pinilih Moka Jabar 2008 teh nyaeta Aninda Sekar Putri ti Kota Bandung sareng Jefri Noor ti Kota Bogor. Sateuacanna grand final, para calon pinunjul Moka Jabar 2008 teh, wartosna diuji heula ngeunaan sababaraha materi. Di antawisna bae kedah nem­bongkeun potensi daerah asalna, kalebet kasenianana. Mung hanjakal teu patos jelasnaha cumarios basa Sunda na sareng adab-adaban (performance) kasundaan oge kalebet nu diuji? Mun tea mah henteu, aduh kalintang hanjakalna. Pan marantenna teh bade jaranten duta-duta Wisata. Kumaha atuh engke jantenna saupami bae kamahiran cumarios sunda teu kalebet nu diuji. Angot upami kauninga para pinilih Moka tehbalepotan cumarios basa Sunda. 

Aya komentar sae ti pak Aat Suratin saurna: “Mun nu jadi udaganna jadi duta budaya jeung pariwisata, un­juk kabisa atawa midangkeun kabinangkitan seni Sunda teh kudu dianggap penting. Calon duta budaya kudu boga bekel anu munel dina widang seni budaya. Rek jadi duta kumaha mun dirina teu pati wanoh kana budayana?” Kitu pisaur mang Aat Suratin, seniman anu nyu­tradaraan drama seri Ino­hong di Bojongrangkong. 

Aya pamendak sae ti seniman karawitan Nano S. nu nyaurkeun: “Can undakna ajen ka­parigelan Moka teh teu leupas tina hengkerna atikan seni jeung budaya di lembaga pendidikan. Kukituna ka parapaniten supados langkung wijaksana. Ku daraekna diajar kana kasenian oge geus untung, da dina jaman kiwari mah nonoman Sunda teh geus meh pareu­meun obor kana budayana. Sugan we ngaliwatan pasang­giri Moka mah sumanget nono­man sejena teh bakal kahudangkeun,” pokna. 

Waktos ku pribados ditaros kuma cumarios Sundana eta para Moka, mang Nano ngawaler enteng bari gumujeng: “Nya kitu tea, sesah atuh pikeun para nonoman kiwari mah. Balepotan lah. Tong boroning pikeun para nonoman atanapi ABG, dalah urang Sunda nu saentragan atanapi saumur jeung urang ge, pan sami wae atung eneh atung eneh. Amburadul deui wae alias balepotan tea. He…he…he…!” 

Di payuneun para wartawan, dina acara konprensi pers, pinilih Aninda jeung Jefri negeske­un, duanana bade kon­sekuen kana tekadna, nyeta man­cen tugas jadi duta budaya, pikeun nanjeurkeun komara budaya daerah, utamana budaya Sunda. Kalebet tugas-tugas sa nesna nu aya mangpaatna kanggo masarakat. Mugi-mugi we nya Eneng sareng Encep Moka, eta dina mancen tugas nu sakitu mulyana teh, disarengan ku itikad kiat ngomean kakirangan prakprakanana cumarios Sunda. Oge kalebet rengkak polah nu kedah Nyunda tea. Ari jenengan mah pedah eta kawas urang Eropah, hapunten cep Jefri, teu nanaon saheulaanan mah. Hawatos pasihan sepuhna. 

Rupina, mangga urang sami-sami introspeksi, naha lepat saha atuh dugi ka kiwari urang Sunda henteu nyunda. Angot saupami cumarios dina basa Sunda mah. Nu pasti mah tangtosna ge sanes kalepatan barudak nu aranom. Nanging kalepatan urang sadaya: para sepuhna, guru-guru/pendidik, sinareng lingkungan nu henteu atanapi kirang ngadukung kana kamekaran basa Sunda. Eta ge aya ari alesan klasik mah nyeta euphoria  kana basa nasional sinareng basa global. Dugi ka ngajantenkeun barudak ngora kiwari mah langkung resep sareng lancar cumarios dina basa Mandarin, Jepang, atanapi Inggris, tinimbang basa Sunda basa indungna. 

Saupamina bae kaayaan lingkungan nu kirang ngadukung, rehna taya palajaran basa Sunda di sakola-sakola, teu ayana buku-buku palajaran basa Sunda sareng alesan-alesan sanesna, rupina pamendak pribados mah tiasa oge ku cara sanes. Tos waktosna urang sami niat kiat sauyunan ku sagala cara pikeun ngamajengkeun basa atanapi budaya Sunda. Tiasa ku jalur pendidikan formal atanapi non-formal utamina bae dina cumarios sadidinten. Cenah eta teu aya guru, nya mangga pilarian we atuh saha-saha nu masih keneh tiasa ngocoblak ku basa Sunda. Di satiap tempat di Jawa Barat pasti aya. Teu kedah ngantosan para guru lulusan Fakultas Sastra Sunda pedalan UPI atanapi UNPAD.

Bawiraos kitu, pribados ngaraos reueus sareng apresiatif Â kana tarekah nu ngarupikeun kagiatan-kagiatan kiwari pikeun ngamajengkeun budaya Sunda kalebet bahasana. Diantawisna bae acara nyunda di sababaraha pusat pertelevisian Jabar, boh pikeun ngamajengkeun seni tembangna atanapi unsur-unsur budaya Sunda sanesna. Kantos sababarah waktos kapengker aya ajakan ti pupuhu Disbudpar Jabar supados di satiap kantor dianjurkeun pisan cumarios nganggo basa Sunda. Sanaos bari rada balepotan ge, teu nanaon. Eta ajakan teh kalintang saena. 

Kagiatan sanesna nyeta korespondensi dina Internet, aya sababara situs nu ngagunakeun basa Sunda. Tiasa dianggo kanggo rupi-rupi kaperyogian. Diantawisna carita pondok, karya-karya nu sifatna ilmiah, sajak, bewara kiwari, budaya Sunda sareng sajabina. Situs-situs nu kaleresan pribados sok remen korespondensi dina basa Sunda diantawisna bae: Galuh-Purba.com; Kusnet.com; sareng Nenensnest.com. Oge wartosna mah masih seueur keneh situs nu ngahaja muka rohangan atanapi muka kategori basa Sunda. Alhamdulillah, bet mani asa reueus. Geuning basa Sunda teh tiasa nga-global, sanes ngahiyang tinggal ngaran.***